مقبره يا معبد کلات در دامنه کوه مند در سی کيلومتری خورموج قرار دارد.آثار حجاری و کوه تراشی در دل صخره وجود دارد که نمای خارجی شامل يک ورودی با سقف قوسی و ورودی ديگر و دو حفره به شکل ورودی های طرفين سکوی شاه نشين ورودی اصلی به منزله پنجره ها و نورگير های رواق های اصلی معبد يا ضريح بوده اند.
دخمه های کلات که ساختمان های برای مقابر بوده است به تقليد از خانه ها ساخته می شده اند نقشه این مقابر مانند مقابر فينيقی است. طرز قرار گرفتن دخمه ها بر روی يکديگر کم شدن تدريجی ابعاد آنها در طبقات بالاتر همان نقشه زيگورات و ميل های مضرس است که اصلی بابلی دارد صندلی حجاری شده در يکی از دخمه ها مقابر کلات در معماری سنگی معماری هندی سابقه داردمقابر کلات متاثر از تمدن های مختلف ایرانی و هندی و آشوری و فيينييقی و عيلامی می باشد.
من خودم از این بنای تاريخی بازديد کرده ام و باید بگویم که به راستی کلات نمونه ی بارز یک تمدن کهن و پيشرفته ی آن روزهای ایران زمين است.
مقابر گنخک هيرونی
گنخک بين کاکی و آبدان در مسير جاده کاکی-بردستان و کاکی-دير واقع است. در گنخک هيرونی آثار قبوری قديمی وجود دارد که در دامنه صخره ای سنگی کنده شده و مانند دخمه ای کوه بنگ گناوه و يا دخمه های سيراف هستند. به نظر ميرسد این گورها مربوط به پيش از اسلام و قبل از
زمان ديلميان يا اتابکان بوده است. اما مردم محلی بر این باور هستند که صاحبان گورها ترک زبان هستند.در دامنه کوه مند در فاصله ۳۰ کیلومتری خورموج در جنوب روستای حیدری و در ارتفاعات سنگی مشرف به بستر قدیمی رودخانه سیلابی اثار حجاریهای در دل صخره ای بلند وجود داراد که راه باریکی از سطح بستر رودخانه به سمت اولین مدخل ان در ۶۰ متری کشیده شده است. نمای خارجی فعلی معبد کلات عبارت است از یک سوی اصلی با سقفی قوسی شکل و دو مدخل دیگر و ده حفره به شکل روزنه هایی در طرفین سکوی اصلی که به منزله نورگیرها یا پنجره رواقهای اصلی معبد عمل می کنند.به نظر می رسد قسمت میانی ان مکان جلوس کاهنان یا مقربان و انجام مراسم مخصوص مذهبی بوده است.قربانی یا گنهکار و یا کسی که باید عمل مراسم مذهبی در مورد او انجام می شد روی سکوی میانی قرار میگرفت. در بستر خشک رودخانه اثار بندها و ابگردانهایی در اراضی پای کوه وجود دارد که حاکی از وجود میدانی بزرگ در جلوی معبد بوده است.سطح این میدان را با خاک و سنگ به طور مصنوعی بالا اورده اند. میدان جلوی بنا محل تجمع گروه کثیری از مردم بوده که اکنون از بین رفته است.نکته قابل توجه در معبد کلات وجود چا ه های متعدد در اتاق های پایینی است که به نظر می رسد جهت دفن اموات یا نگهداری استخوان انها حفر شده است.
که متا سفانه این بنای تاریخی رو به تخریب است.